GM Hoang Van oan: Mot nha van hoa

NGUYEN LY TNG

Cach ay gan 40 nam, tren bao La Vang cua Tong Giao Phan Hue, Linh Muc Nguyen Kim Bnh (1) co noi ua rang "Van chng cua toi khong bang c c Cha Ho Ngoc Can, c Cha Hoang Van oan nhng chac chan khong thua kem g van chng cua Linh Muc Le Xuan Mng"(2). Cung v cau noi cau noi ua ay ma ngay t khi con la hoc sinh, sinh vien, toi hang e tam tm hieu ve c Giam Muc Hoang Van oan. Toi thng nghe noi rang ngai la mot ngi thong thai trong so cac Giam Muc Viet Nam thi o, nhng cha lan nao c nghe ngai noi hay oc c van chng cua ngai. Toi ch nhn thay hnh anh cua ngai tren bao ch hay trong sach v. Ngai co mot gng mat tr thc, bac hoc, vi mot bo rau trong nh mot v thng phu cua Giao Hoi Hy Lap. Nghe noi moi lan i hoi hop Roma, ngi ta thng lam ngai la ngi Tay Phng hay mot v thng phu nao thuoc Giao Hoi ong Phng.

The roi mot s tnh c, toi c yet kien ngai tai Toa Giam Muc Qui Nhn vao au nam 1967 khi toi co viec i qua vung nay. Toi en tham ngai v long ngng mo, xem ngai nh la mot than tng qua nhng giai thoai ngi ta ke ve ngai. Toi thay ni ngai tiem an mot con ngi ao c, thanh thien va thong thai. Ngai tra li nhng cau hoi cua toi neu ra mot cach bnh thng nhng y ngha rat sau sac. Gan ba nam sau, toi c d thanh le ky niem 300 nam thanh lap Dong Men Thanh Gia tai Saigon. Toi c nghe ngai thuyet giang va qua that "danh bat h truyen", bai giang cua ngai va co gia tr ve cong trnh nghien cu lch s va co gia tr van chng. Cuoi bai giang, ngai ng khau oc mot bai th do chnh ngai sang tac e tang cac s Dong Men Thanh Gia nhan ky niem tam bach chu nien. Lan cuoi cung, khoang 1973, toi c d thanh le truyen chc cho mot so cac Thay Pho Te c to chc tai nha th ong Tien, Saigon. Sau o, toi c tin ngai qua i mot cach ot ngot vao luc 14 gi 50 ngay 20-5-1974.

Trc nam 1975, co ba v Giam Muc danh tieng cua Giao Hoi Viet Nam qua i mot cach ot ngot trong mot quang thi gian ngan, o la GM Le Van An (GP Xuan Loc), GM Nguyen Van Hien (Dalat) va GM Hoang Van oan (Qui Nhn) nh mot dau hieu bao trc ve nhng ngay en toi sap en cua Giao Hoi Viet Nam sau ngay 30-4-1975.

Nam 1988, sau 13 nam b giam gi trong nha tu CSVN, t mien Bac tr ve, tnh c toi gap ngi chau cua c Cha Hoang Van oan tai giao x Th Nghe, Saigon. Toi co ngo y muon su tam mot so hnh anh, tai lieu ve c Cha... Cung luc o, anh Nguyen ang Truc Phap viet th nh toi viet cho anh mot bai ve c GM Hoang Van oan. Hoan canh toi luc o ang b CS kiem soat rat chat che nen ngay 18-8-1991, toi viet mot th tra li, trong o ghi lai mot so chi tiet ve ly lch cua ngai e anh Truc co the da vao o ma viet mot bai ve ngai. Toi nh mot ngi quen biet Tay c chuyen th cho anh Truc. Nhng bc th o a khong en tay anh Truc v anh a thay oi a ch. Chieu 4-6-1992, Cong An TP/HCM en xet nha va bat toi lan th hai v toi "hoat ong lat o chnh quyen CS". Trong dp o, mot so tai lieu lien quan en GM Hoang Van oan b chung tch thu het. Cuoi nam 1994, sau khi en nh c tai Hoa Ky theo dien t nan chnh tr, tnh c toi nhan c mot th cua ban toi c cho biet v khong lien lac c vi anh Nguyen ang Truc nen xin tra lai cho toi bc th toi nh anh ay gi cho anh Truc nam 1991. That la mot phep la! Toi ke lai cho anh Truc hay chuyen o va anh yeu cau toi viet cho bao nh Hng mot bai ve GM Hoang Van oan.

Toi that vo cung boi roi va ngh rang mnh cha u hieu biet ve ngai e co the trnh bay di hnh thc mot bai nghien cu, nhat la ve kha canh "ngai la mot nha van hoa". Ch co nhng bac thay cua chung toi nh LM Giao S Vu nh Trac, GS Le Hu Muc, GS Vo Long Te... mi co u t cach e viet ve ngai. Rieng toi, kien thc qua nong can, mot khi viet ra chac chan co rat nhieu thieu sot.

Tuy nhien, toi cung c vang li anh em viet ra mot oi ieu ve GM Hoang Van oan e ap lai long u ai cua ngai oi vi toi trong nhng lan gap g. Toi cho rang nh s che ch cua ngai ma bc th toi gi t Viet Nam cho anh Nguyen ang Truc Phap t 1988 a tr ve lai vi toi vao cuoi nam 1994. Trong y ngh o, toi xin mao muoi viet ra nhng dong sau ay ve c Cha, c mong ba con, con chau, hoc tro, ong hng cua ngai cung nh qu v hoc gia trong nc va hai ngoai ai biet c ieu g, su tam c ieu g ve GM Hoang Van oan, xin vui long bo tuc cho. Xin cam n.

1. QUE HNG A LINH SINH NHAN KIET

c Cha a Minh Hoang Van oan, sinh ngay 5 thang 11 nam 1912 tai ho giao Tra Lu, giao x Phu Nhai, Giao Phan Bui Chu.

Tra Lu la mot lang Cong Giao toan tong vi hn 3000 giao dan vao thi o, la que hng cua Thanh T ao Vinh Sn Liem thuoc Dong a Minh (t ao thi Chua Trnh Sam 1773, c dan chung ton sung, dng tng ky niem Manila). Theo li c Giam Muc Pham Ngoc Chi th Phu Nhai la Trung Tam Thanh Mau thi danh mien Bac cung nh La Vang (Quang Tr), Tra Kieu (Quang Nam) mien Trung. Nhieu Linh Muc, Giam Muc danh tieng, nhieu nha tr thc, hoc gia, giao s v.v... eu xuat than vung nay.

Ngai la con th nam trong mot gia nh co 12 anh em, 7 trai, 5 gai. Cu Hoang Van Nhu, than phu cua ngai la mot nha Nho noi tieng tai a phng, co mot i song ao c, gng mau, a day do con cai nen ngi sieng nang, ao c. Ngay t trong gia nh, cau Hoang Van oan a noi tieng thong minh va ao c, ban tnh hien lanh, khiem ton, t nho ai trong thay cung em long thng men.

Sau khi cha me cho ngai vao tu hoc tai Tieu Chung Vien Ninh Cng, Bui Chu, ngai c tiep tuc hoc tai Giao Hoang Chung Viet Thanh Alberto Nam nh. Man khoa Triet Ly, Thay oan xin chuyen qua Dong a Minh va mac ao dong vi hai thay ban, trong o co co Giam Muc Trng Cao ai. Sau khi nha tap va khan dong ba nam, thay oan c Be Tren cho i du hoc tai Hoc Vien a Minh Hong Kong, thuoc dong a Minh. Sau o, thay c gi qua hoc Le Saulchoir (B) roi Paris (Phap) va theo hoc Van Chng tai H Sorbonne (Phap). Ngai chuyen ve cac co ng nh Hy Lap, Do Thai e nghien cu Kinh Thanh.

Thay oan c khan tron i va thu phong Linh Muc tai Phap ngay 24-12-1939, mi 27 tuoi. Cung tai Phap, ngai a au tien s Than Hoc va c mi lam giao s day tieng Hy Lap va Do Thai tu vien Saint Maxim ong thi lam tuyen uy cho anh em lao cong Viet Nam tai Phap.

Nam 1946, ngai qua Roma hoc tai ai Hoc Angelicum. Cuoi nam 1946, ngai tr ve Viet Nam lam chanh x Hong Gai trong tnh hnh chien tranh bung no tai ong Dng, quan Phap o bo Hai Phong. Ngai ang hang say phuc vu th c lenh qua Hong Kong lam giao s Thanh Kinh, day tieng Hy Lap va day tieng Phap tai Hoc Vien a Minh.

2. MUC T NHAN LANH: KHONG BO AN CHIEN

Ngay 1-2-1950 LM Hoang Van oan c Toa Thanh Vatican at lam Giam Muc giao phan Bac Ninh. Ngai len ng qua Roma va c thu phong Giam Muc tai thanh ng Santa Sabina ngay 3-9-1950. Ngai tr ve giao phan Bac Ninh trong canh hoang tan. Th xa Bac Ninh va b bom an tan pha bnh a, khong co Toa Giam Muc, ngai phai dung cai phong pha sau ban th, ni cac Linh Muc mac ao chuan b ra ban th dang thanh le e lam Van Phong Giam Muc. Ngai tiep khach o va lam viec o. Khach thap phng en tham hoac cac Linh Muc, giao hu trong giao phan co viec en gap c Cha thay ngai phai song chat vat nh the eu khong khoi bui ngui.

Mac dau tnh the kho khan, ngai van can am to chc lai giao phan ve mat kien thiet c s cung nh phat trien van hoa, tinh than.

Trc ngay ky ket hiep nh Geneve 20-7-1954, ngai biet trc tnh hnh va cng quyet lai vi con chien khong di c vao Nam.

Khi quan oi Phap Viet rut khoi Mien Bac, chnh quyen CS a chu trng gay kho de cho cac ton giao noi chung va Cong Giao noi rieng. Am mu cua chung la lam cho cac ton giao, nhat la Cong Giao se khong con hien dien trong che o Cong San Mien Bac c na. Mot so cac Linh Muc nhng ni heo lanh b giet chet mot cach m am, co v khong tm ra xac. Tat ca cac Linh Muc ngoai quoc eu b bat giam hay b truc xuat. Nhng ngi trc ay co lam viec cho chnh quyen quoc gia thi Bao ai th b bat buoc phai em gia nh len mien nui, vung kinh te mi. Nha ca, ruong vn cua ho tai que nha eu b tch thu chia cho bon ang vien CS. Moi ngi hoang mang lo s va cam thay ang tr lai thi ky bat ao, cam ao trong cac the ky trc. c Cha thng i xe ap en cac nha th tham cac giao x, an ui giao dan.

Mot hom, tren ng i, ngai b mot bon ngi chan anh ngay gia ng mot cach da man. Ngai b thng nang, gay chan.

Giao hu nghe tin chay en a ngai ve nha va lam n phan oi gi len Thu Tng Viet Cong Pham Van ong Ha Noi. Van e tr nen rac roi... Chnh quyen Cong San giai thch rang dan chung lam ngai la ngi Tay (Phap) nen v cam thu thc dan Phap ma a vay anh ngai. Thc ra, chung a co am mu t trc nen nhan dp nay, chung e ngh cho ngai qua Hong Kong cha tr. Sau mot thi gian nam benh vien Hong Kong, ngai xin tr ve tiep tuc nhiem vu tai giao phan Bac Ninh th c Ha Noi tra li khong chap thuan.

Ngai tiep tuc cha benh va phu trach day giao ly va Kinh Thanh tai tu vien a Minh ong thi cung hoc them tieng Trung Hoa (tieng Quang ong).

3. TIEP TUC NHIEM VU MUC T TAI MIEN NAM VA LAM NHIEM VU VAN HOA

Nam 1960, GM Hoang Van oan tr ve Saigon va c c lam Giam oc Giao Hoang Hoc Vien Thanh Alberto kiem Giao S ai Hoc Dalat. Ngai a thanh cong trong nhiem vu van hoa giao duc. Ngai von noi danh la mot giao s thong thai Phap, Hong Kong va nay th ngi ong hng Viet Nam a biet en ngai va a c thu huan vi ngai.

Ngay 18-1-1963, v nhu cau muc vu, giao phan Qui Nhn c chia lam hai giao phan: GM Pham Ngoc Chi t Qui Nhn ra phu trach giao phan a Nang va GM Hoang Van oan c c lam Giam Muc Qui Nhn.

Ngai en Qui Nhn vi mot bieu hieu mi: hnh bau duc, pha tren mau trang va en, gia co con voi ng tren ba khoi a, di co nhng lan song lan tan tren nen mau lam va di na co viet khau hieu "Narrabo nomen tuum fratribus meis" (Toi se rao truyen danh Chua cho anh em toi).

Trang va en la mau sac cua dong a Minh. Voi ch s vng ben va sc manh. Thanh Kinh thng noi en cai nga hay cai sng e ch sc manh cua n cu roi "cornus salutis" (Lc,1,69). Voi co rat nhieu vung nui Bnh nh nhat la thi xa (Chiem Thanh, Tay Sn) hien gi trong rng gia am u cua cac tnh mien Trung van con rat nhieu voi. Ba khoi a cung nh nhng lan song di tng trng cho nui oi va bien ca cua ba tnh thuoc giao phan la Tuy Hoa, Bnh nh va Quang Ngai.

Ngai dung bieu hieu va khau hieu o vi quyet tam rao truyen li Chua en tan cac nui oi trong nhng rng sau ti ngoai bien ca menh mong, ti nhng thanh th nao nhiet, nhng thon que heo lanh trong giao phan cua ngai... Theo li Thay Ch Thanh: "Hay hoc cung Ta v Ta hien lanh va khiem nhng trong long" (Mt.11,29), ngai a rao truyen li Chua bang nhng hnh anh cua cuoc song n s, hien lanh, khiem nhng gia anh em. Neu ai a tng c mot lan song gan ngai, GM Hoang Van oan... o la li nhan xet cua c Cha Pham Ngoc Chi trong lan vnh biet c Cha oan.

Trong cuoc i cua GM Hoang Van oan, ngai day hoc, viet bao, ao tao can bo tong o, lap Chung Vien... Du trong hoan canh chien tranh, khong co phng tien trong tay, ngai cung quyet tam thc hien cho c chng trnh a vach ra. Ngai la mot nha thong thai, biet rat nhieu sinh ng, co ng: Hy Lap, Latinh, Do Thai, Han Van, tieng Anh, Phap, c, Y, Tay Ban Nha, tieng Bac Kinh (Quan Thoai), tieng Quang ong v.v... Ngai m mieng ra la thanh thi van... Thng trong cac bai giang, cao hng, ngai oc luon ca bai th dai... Th van cua ngai trc ay a c ang tai tren cac bao, rat tiec hien nay chung toi khong con gi c bai nao... Chung toi tin rang van con nhieu ngi biet, nhieu ngi thuoc. c mong qu v, ai biet xin giup cho chung toi chut t van th cua ngai e lu lai cho kho tang van hoc, nhat la van hoc Cong Giao Viet Nam.

Trong mot bai viet cho Hiep Nhat nhan dp le Giang Sinh nam 1997, LM Han Chng Vu nh Trac co ke lai mot ky niem lan c Cha en tham ai Chung Vien, Cha Trac co oc may cau th vui ve bo rau cua Ngai nh sau: (Bai th co nhac lai viec c Cha b anh gia ng sau 1954 khi i tham giao hu tai Bac Ninh):Ngi Ta, tieng Viet mat Tay tay,

Quai non rau ria khap mat ay.
May con cai mui giong duyen me,
Viet Cong no bao ung thang Tay.

c Cha lien ng khau ap lai:

Bo me ngay em rat s Tay,
Sinh ra thang be mat day day.
Ln len no bao t lai giong,
Nen noi thang ngu no anh Tay.

Roi c Cha lai ngam tiep may cau th (nhai th cua Cu Nguyen Du trong truyen Kieu)

Nh t nam hay th ngay,

Co ngi tng so oan ngay mot li:

Rang sau co a d hi,
No cho mot tran chet i thang Tay.

Cac thay ai Chung Vien, hoc tro cua ngai, thng ua: "c Cha la mot bo th" v th van luc nao cung ri rung theo moi bc i cua ngai.

LM Le Xuan Mng Phap con gi c mot bai th cua c Giam Muc Hoang Van oan gi tang ngai nhan mot lan xng hoa nh sau:

Non bai th

Non kia, th mong, non song Hng,
Thanh lch, tieng on khap bon phng.
To iem dong nhan co gai Hue,
Gay nguon cam hng khach van chng.
He hanh, them mat khi viem nhiet,
ong gia, giam han luc tuyet sng.
Quyen ru hon nay, oi cai non!
Ra i, l khach da t vng.

Ngai qua i luc 14 gi 50 ngay 20 thang 5 nam 1974, hng tho 62 tuoi, lam Linh Muc 35 nam, lam Giam Muc 24 nam, rieng phu trach giao phan Qui Nhn 11 nam. That la mot thiet thoi rat ln cho Giao Hoi Viet Nam va e lai nhieu thng tiec cho con chien, cho gia nh, ban hu va nhng mon sinh cua ngai.

LM Hoang S Quy, em ruot cua ngai, mot nha thong thai, hien con tai Viet Nam. LM Hoang Van Hien cung trong gia nh cua ngai. Con chau cua ngai mot so cung ang nh c tai Hoa Ky.

Nam Cali ngay 5-11-1997
Ky niem ngay sinh th 85
cua GM Hoang Van oan (1912-1997)
Nguyen Ly-Tng

Chu thch:

1. LM Nguyen Kim Bnh, Giam oc Cong Giao Tien Hanh Giao Phan Hue thi c TGM Ngo nh Thuc, chu bien bao c Me La Vang trc 1964, du hoc tai Phap, Tong ai Dien Giao Phan Hue thi c TGM Nguyen Nh The, mi qua i 1996 tai Viet Nam.

2. LM Le Xuan Mng, thuoc giao phan Hue, hien Phap, 90 tuoi, a xuat ban nhieu tap th tieng Viet va tieng Phap.

3. Ba v Giam Muc Viet Nam ot ngot qua i trc 30-4-1975 la GM Giuse Le Van An (GP Xuan Loc), GM Simon Hoa Nguyen Van Hien (GP Dalat) va GM a Minh Hoang Van oan (GP Qui Nhn).